İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumlarında Akran Zorbalığı Raporu

Akran Zorbalığı İstatistikleri ve Yeni Yol Haritası

Rapor Bülteni’nin 155. sayısında yer alan ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Dilekçe Komisyonu bünyesinde kurulan İlköğretim ile Ortaöğretim Kurumlarında Akran Zorbalığının Araştırılması ve Alınabilecek Önlemlerin Belirlenmesi Alt Komisyonu tutanaklarından ve sunumlarından derlenen çalışmayı sunuyoruz.

Önce kavramlar…

• Akran Zorbalığı: Bir veya daha fazla çocuğun, akranları tarafından kasıtlı, tekrarlayıcı ve güç dengesizliğine dayalı olarak zarar verici eylemlere maruz bırakılması.

• Siber Zorbalık: Dijital platformlar vasıtasıyla çocukların tehdit, taciz, alay, iftira, siber şantaj ve mahremiyet ihlali gibi yollarla psikolojik ve sosyal olarak hedef alınması.
• İşlevsel Zorluk: Çocukların günlük yaşamlarında görme, duyma, yürüme, öğrenme, iletişim kurma veya öz bakım gibi alanlarda yaşadığı kısıtlılıklar ve zorluklar.
• Dijitanaliz: Çocukların dijital mecralardaki kullanım alışkanlıklarını, davranışsal sapmalarını ve bağımlılık düzeylerini yapay zekâ desteğiyle analiz ederek kişiye özel risk haritaları ve çözüm önerileri sunan ölçüm sistemi.
• Dijital Nezaket: Çocukların dijital dünyadaki iletişimlerini adaba ve ahlaki değerlere uygun bir zemine taşımak amacıyla geliştirilen, internetteki etik davranış ve saygı kuralları seti.
• Zorbalıktan Uzak Programı: İskandinav ülkelerinde yaygın olarak uygulanan; hoşgörü, saygı, merhamet ve cesaret olmak üzere 4 temel değer üzerinden okul öncesi ve ilkokul düzeyindeki çocukları zorbalığa karşı korumayı hedefleyen pedagojik akran öğrenme modeli.
• Güvenli İnternet Hizmeti: BTK (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu) tarafından sunulan; çocukları ve aileleri internetin zararlı, yasaklı ve riskli içeriklerinden korumak amacıyla “Çocuk Profili” ve “Aile Profili” olmak üzere iki farklı kademede yapılandırılan ücretsiz filtreleme hizmeti.
• Proaktif Önlem: Çocukların akran zorbalığı veya dijital tehditlere maruz kalmasının ardından ortaya çıkabilecek riskleri henüz gerçekleşmeden önce kaynağında önleyen politika yaklaşımı.

BULGULAR

Çocuk nüfusundaki gerileme koruyucu önlemlerin önemini artırıyor.

• Toplam nüfusu 85 milyon olan Türkiye’nin çocuk nüfusu genel nüfusun yaklaşık dörtte birini oluşturuyor.
• Devletin 150 yıllık nüfus projeksiyonları, çocuk nüfusunun genel nüfusa oranında 25 puanlık ciddi bir gerileme yaşanacağını öngörüyor.
• 70’li yıllarda genel nüfusun yaklaşık yarısını (%48) teşkil eden çocuk oranı, günümüzde yaklaşık dörtte bir (%26) seviyesine kadar düşüyor.
• Rapora göre gelecekte yaşanacak demografik daralma, çocuk koruma hizmetlerinin ve proaktif önlemlerin daha değerli hale geleceğini gösteriyor.

Akran zorbalığına en çok dezavantajlı çocuklar maruz kalıyor.

• Rapora göre, işlevsel zorluk yaşayan çocukların akran zorbalığına uğrama oranı yaklaşık %27.
• 6 ila 17 yaş grubundaki çocukların %13,8’i akranları tarafından zorbalığa maruz kalıyor.
• Alay edilme, en sık karşılaşılan zorbalık türü olarak ilk sırada yer alıyor.
• Akranları tarafından kasıtlı olarak sosyal gruplardan dışlanma yaşayan çocukların oranı %7,2.
• Rapora göre okullarda fiziksel şiddet eylemlerine maruz kalan çocukların oranı yaklaşık %4,4.

Çocukları korumak için kurumsal mekanizmalar devrede.

• Rapora göre Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren sosyal medya çalışma grubu, çocukların güvenliğini tehdit eden dijital içeriklere doğrudan müdahale ediyor.
• Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen Çocuk Destek Gelişim ve Eğitim Programı kapsamında 13 binden fazla çocuğa akran zorbalığı eğitimi veriliyor.
• UNICEF iş birliğiyle sürdürülen çocuk yaşam becerileri eğitimleri kapsamında 92 eğitimci sahada aktif faaliyet gösteriyor.

BTK dijital koruma ağını genişletiyor.

• Rapora göre, BTK’nın sunduğu Güvenli İnternet Hizmetini kullanan toplam abone sayısı Türkiye genelinde yaklaşık 50 milyon.
• Güvenli İnternet abonelerinin neredeyse tamamı doğrudan Aile Profili seçeneğini kullanmayı tercih ediyor.
• Sosyal medya uygulamalarına erişimi engelleyen Çocuk Profili abonesi yaklaşık 250 bin kişiyle sınırlı bir düzeyde.
• BTK bünyesinde kurulan Güvenli İnternet Merkezi; Bilinçlendirme, İnternet Yardım ve İhbar olmak üzere üç farklı birimle hizmet veriyor.

Ekran maruziyeti çocuklarda odaklanma ve davranış sorunlarını tetikliyor.

• Rapora göre, ilkokul düzeyindeki çocukların yaklaşık üçte biri ciddi dijital bağımlılık riskiyle karşı karşıya.
• Genel nüfustaki çocukların yaklaşık %80’i günlük 3 saatin üzerinde aktif olarak dijital ekran karşısında.
• Raporda yer alan çalışmalar, aşırı ekran maruziyetinin çocuklarda odaklanma zafiyeti ve bilgiyi uzun belleğe aktaramama sorunlarına yol açtığını kanıtlıyor.
• Rapora göre yapay zekâ tabanlı Dijitanaliz ölçüm sistemi aracılığıyla yapılan çalışmalar, 750 aile ile gerçekleştirilen terapilerde büyük oranda olumlu sonuçlar elde edildiğini gösteriyor.

Dünya genelinde çocukların akıllı telefon kullanımı ve internet erişimi kısıtlanıyor.

• Çin’de 16 yaşından küçük çocukların ebeveyn izni olmadan sosyal medya hesabı açması yasaklanırken, saat 22.00 ile 06.00 arasında mobil cihazlarla internet erişimi engelleniyor.
• Güney Kore’de uygulanan uyku zamanı yasası kapsamında 16 yaş altındaki çocukların gece yarısı ile sabah 06.00 saatleri arasında çevrimiçi oyun oynaması engelleniyor.
• ABD’ninFlorida eyaletinde 14 yaşından küçük çocuklara sosyal medya kullanımını yasaklayan yasa yürürlüğe girmiş durumda.
• Avustralya’da 16 yaş altındaki çocukların sosyal ağlara erişimini yasaklama tartışmaları sürüyor.
• Yunanistan ve İrlanda gibi Avrupa ülkelerinde 16 yaş altındaki çocuklara akıllı telefon kullanımının tamamen yasaklanması mevzuat düzeyinde tartışılıyor.
• Mevcut kanuni düzenleme çalışmaları kapsamında BTK, Türkiye’de de 13 yaş altı çocukların sosyal ağlara girişini yasaklayacak 5651 sayılı kanun düzenlemesi üzerinde çalışıyor.

Akran zorbalığıyla mücadelede çeşitli projeler geliştiriliyor.

• Milli Eğitim Bakanlığı ve sivil toplum iş birliğiyle Zorbalıktan Uzak Programı Türkiye’de pilot uygulamalarla hayata geçiriliyor.
• Sincan Kaymakamlığı iş birliğiyle başlatılan pilot uygulamada, 12-13 yaş grubundaki öğrencilerle akrandan akrana eğitim sertifika programları yürütülüyor.
• Rapora göre uzmanlar, ilkokul üçüncü sınıftan itibaren dijital mecralarda etik kuralların da müfredata dahil edilmesi talep ediyor.
• BTK, siber zorbalık kavramını siber nezakete, akran zorbalığını ise akran nezaketine dönüştürmek amacıyla akademik ölçekler geliştirerek MEB ile ortak bir saha araştırması planlıyor.