ORANLAR VE NEDENLER
Sağlık Bakanlığı’nın Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2024 verilerine göre Türkiye’de geçen yıl her 100 canlı doğumdan 61’i sezaryenle gerçekleşti.
Sezaryen, anne ya da bebeğin sağlığı risk altına girdiğinde hayat kurtarıcı bir ameliyat işlevi görüyor. Dünya Sağlık Örgütü tıbbi gereklilik olmadan yapılan sezaryenin anne ve bebek sağlığına ek bir fayda sağlamadığını, oranın %10’u aşmasının ölüm oranlarını düşürdüğüne dair kanıt bulunmadığını belirtiyor ve 1985’ten bu yana kullanılan uluslararası ölçüte göre bu oranın %10 ile %15 arasında kalması öngörülüyor.
 |
Türkiye %61 oranıyla OECD ve Avrupa Birliği ülkeleri arasında ilk sırada yer alıyor. OECD ve AB ortalamaları %30 dolayında bulunuyor. Dolayısıyla Türkiye’deki oran ortalamanın iki katını aşıyor. Aradaki mesafe, sezaryenin Türkiye’de tıbbi gerekliliğin sınırlarını aşan bir yaygınlığa ulaştığını düşündürüyor ve doğum hizmetlerinin nasıl sunulduğunu gündeme taşıyor.
Türkiye’deki yükseliş uzun bir döneme yayılıyor. 2006’da canlı doğumların %29,6’sı sezaryenle gerçekleşiyordu. Oran 2013’te %50’yi geçti, 2023’te %61,5 ile serinin en yüksek değerine ulaştı. Böylece oran yaklaşık yirmi yılda iki katına çıktı.
 |
Hastane türüne göre oranlar belirgin biçimde ayrışıyor. 2024’te hastane doğumlarında sezaryen oranı Sağlık Bakanlığı hastanelerinde %50,7, üniversite hastanelerinde %75,6, özel hastanelerde %77,4 seviyesinde gerçekleşti. Üç sektörde de oran 2009’dan bu yana 11 ile 16 puan arasında arttı. Üniversite hastaneleri riskli gebeliklerin sevk edildiği merkezler olduğu için buradaki yüksek oranı hasta profili kısmen açıklıyor. Bakanlığın 2018 ile 2023 arasındaki 6,2 milyon doğum kaydını inceleyen bir araştırma, en düşük riskli grupta sezaryen oranını kamu hastanelerinde %31,9, özel hastanelerde %71,1 olarak hesaplıyor. Sezaryen için tıbbi gerekçenin en zayıf olduğu bu grupta bile özel hastanelerde her 10 kadından 7’si ameliyatla doğuruyor.
Oranın yükselişinde sağlık sistemindeki dönüşümün de rol oynadığı söylenebilir. Hizmetin sunulduğu yapı bu süre içinde değişti ve özel sektörün payı arttı. Özel hastane sayısı 2002’deki 271 düzeyinden 2024’te 552’ye yükseldi. 2022’de doğumların %43’ü özel hastanelerde gerçekleşti.
 |
Sağlıkta özelleşmenin dışında, uzmanlar yüksek oranı tek bir nedene bağlamıyor. İleri anne yaşı, çoğul gebelikler ve riskli gebelikler tıbbi gerekçelerin başında geliyor. Hizmet sunumu tarafında doğumun ebe yerine hekim merkezli örgütlenmesi, yoğun iş yükü ve gece ile hafta sonu doğumlarını yönetmenin zorluğu sayılıyor. Sezaryen doğumun zamanını öngörülebilir kıldığı için daha kontrollü bir seçenek olarak görülüyor. Kadınlar açısından doğum korkusu ve doğumun zamanını planlama isteği öne çıkıyor. Hukuki ortam da etkenler arasında yer alıyor. Kadın hastalıkları ve doğum, tıbbi malpraktis (doktor hatası nedeniyle açılan tazminat) davalarının en yoğun görüldüğü alanların başında geliyor. Normal doğumda gelişen komplikasyonların hukuki yükünü hekimler daha ağır hissediyor.
Yükselişte en büyük payı tekrarlayan sezaryenler oluşturuyor. 2009’dan 2024’e hastane doğumlarındaki sezaryen oranı 15,9 puan arttı ve bu artışın 12,8 puanı daha önce sezaryen olmuş kadınlardan geldi. Bakanlık kayıtlarına göre bu kadınların %98’i sonraki doğumunda da sezaryenle doğuruyor, yani sezaryen sonrası normal doğum oranı %2 düzeyinde kalıyor. Her ilk sezaryen böylece sonraki doğumları da büyük ölçüde belirliyor ve oran birikerek yükseliyor.
Bakanlık tarafından çeşitli adımlar atılmaya çalışılıyor. 2012’de Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda yapılan değişiklik sezaryeni tıbbi zorunluluk koşuluna bağladı. Ancak oran o tarihten bu yana 13 puan daha yükseldi. SGK’nın Tanıya Dayalı İşlem Puan Listesi’nde normal doğumun işlem puanı sezaryenin yaklaşık üç buçuk katına ulaşıyor. Bu düzenlemeler artış hızını dönem dönem yavaşlattı, oranın yönünü değiştirmedi. 2024’te oran %61,5’ten %61,2’ye geriledi. Gerilemenin kalıcı bir eğilime dönüşüp dönüşmeyeceğini düşük riskli ilk doğumlarda verilen kararlar belirleyecek.
(Rapor Bülteni’nden)
