KADINLARIN EĞİTİM DÜZEYİNİN ARTIŞI
Türkiye’de 25-34 yaş grubundaki kadınların yarısından fazlası artık yükseköğretim mezunu. 2008’de aynı yaş grubunda sadece sekiz kadından biri üniversite bitirmişti. Bu oran o günden bu yana dört katına çıktı.
2008’den bu yana Türkiye’de yükseköğretim mezunu oranı kayda değer biçimde arttı. Ancak bu artış kadınlarda çok daha hızlı bir biçimde gerçekleşti. 2008’de 25-34 yaş grubundaki erkeklerin %14,6’sı, kadınların ise %12,5’i üniversite mezunuydu. 2016’ya kadar erkeklerin oranı daha yüksekti. 2017’de kadınlar öne geçti ve fark her geçen yıl açıldı. 2020 sonrasında iki çizgi belirgin biçimde ayrıştı. Kadınların oranı beş yılda 10 puan artarak %50,3’e çıktı. Erkeklerde ise oran %41 civarında sabitlendi. Son yıllardaki toplam yükseköğretim düzeyi artışını çoğunlukla kadınlar taşıdı.
 |
Peki bu küresel bir olgu mu?
OECD verisi bu tabloyu uluslararası bağlama yerleştiriyor. 2008’de genç kadınlarda Türkiye oranı, Meksika dışındaki tüm OECD ülkelerinin altındaydı. 2025’te ise Almanya, İtalya, Finlandiya, Avusturya, Çekya ve Macaristan’ın da aralarında bulunduğu on ülkenin önüne geçti. Bu dönemde hiçbir OECD ülkesi genç kadınlarda mezun oranını Türkiye kadar yükseltmedi. Düşük bir başlangıç noktasının hızlı artışı kolaylaştırdığı bir gerçek. Ancak 2008’de Türkiye ile benzer düzeyde bulunan Meksika, Kosta Rika, Brezilya, Güney Afrika gibi ülkeler bugün Türkiye’nin çok gerisinde.
 |
En yüksek ülkelere baktığımızda Güney Kore, Kanada ve Japonya’daki oran %70’in üzerinde. Genç nüfustaki kadınların erkekleri geçmesi ise ülkemize özgü değil. OECD ülkelerinin neredeyse tamamında kadınların oranı daha yüksek. OECD ortalamasında kadınlar 13 puan önde ve bu fark on yıllardır sürüyor. Türkiye’nin özgün yanı bu geçişin geç ve hızlı gerçekleşmesi.
Ülke içine bakınca yükseliş il düzeyinde de belirgin. 2025’te 81 ilin 55’inde genç kadınların yarısından fazlası yükseköğretim mezunu. Tunceli, Artvin, Ankara ve Karabük listenin başında yer alıyor. Ancak dağılım dengeli değil. En düşük değerler Güneydoğu’da toplanıyor. Şanlıurfa son sırada, onu Muş, Şırnak, Mardin ve Van izliyor. Bu illerde genç kadınların yaklaşık üçte biri yükseköğretim mezunu.
 |
Ancak son on beş yılda mezun oranındaki artış hızına bakınca tablo tersine dönüyor. Güneydoğu ve Doğu Anadolu illerinde ciddi bir sıçrama yaşandı. Hakkari, Bingöl, Batman, Mardin ve Adıyaman’da genç kadınlarda yükseköğretim mezunu oranı 2010’un beş katını aştı. Ankara, Eskişehir ve İzmir gibi zaten yüksek düzeyden başlayan iller ise en yavaş artışı gösterdi.
 |
Bir kuşak içinde kadınların eğitim profili köklü biçimde değişti. Bu artışın arka planında yükseköğretim arzındaki genişleme var. Ancak arz genişlemesi her iki cinsiyet için de geçerliydi ve kadınların neden öne geçtiğini tek başına açıklamıyor. Bu noktada birkaç etkeni bir arada düşünebiliriz. Zorunlu eğitimin 2012’de on iki yıla çıkmasıyla kız çocuklarının ortaöğretimi tamamlama oranı yükseldi ve üniversite kapısına gelen kadın aday havuzu genişledi. Ailelerin kız çocuklarının eğitimine bakışındaki değişim ve il düzeyinde açılan üniversitelerin evden ayrılmayı gerektirmemesi de bu süreci destekledi. Erkekler için lise sonrası işgücüne katılım bir seçenek olarak dururken, kadınlar için diploma çalışma hayatına girişte belirleyici bir rol üstlendi.
Bu durumun toplumsal yansımaları da oldu. Eğitim düzeyi yükselen kuşağın hayattan beklentileri de değişti. Aynı yaş grubundaki kadınların işgücüne katılımı belirgin biçimde arttı, ilk evlenme yaşı yükseldi. Bugünün genç kadınları annelerinin kuşağından farklı olarak üniversite diplomasıyla iş hayatına adım atıyor. Bu tablo aile içindeki rol dağılımını, evlilik ve çocuk sahibi olma kararlarının zamanlamasını ve kadınların ekonomik özerkliğini yeniden şekillendiriyor. Genç kadınlar eğitimde bir ivme yakaladı ve bu ivme bir kuşak içinde kadının toplumdaki konumunu dönüştürdü.
