Haftanın göstergesi: Eğitimde Kuşaklar Arası Aktarım
Eğitim düzeyinizi kendiniz mi belirlediniz?
Diploma kuşaktan kuşağa aktarılıyor mu?
TÜİK’in Ulusal Eğitim İstatistikleri, bu soruya çarpıcı bir yanıt veriyor. Babası yükseköğretim mezunu olan bireylerin %80,3’ü, annesi yükseköğretim mezunu olanların ise %84,4’ü kendilerinin de yükseköğretim mezunu olduğunu ifade ediyor.
Tablonun diğer ucunda, ebeveyninin eğitimi lise (ortaöğretim) altı düzeyde kalan bireylerin yalnızca yaklaşık %28’i yükseköğretime ulaşabiliyor. %42’si ise ebeveynleriyle aynı eğitim düzeyinde kalıyor.
Yükseköğretim mezunu bir ailenin çocuğunun üniversiteyi bitirme ihtimali, eğitim düzeyi düşük bir ailenin çocuğuna kıyasla yaklaşık üç kat daha fazla. Eğitim, büyük ölçüde kuşaktan kuşağa aktarılan bir sosyal sermaye gibi işliyor.
Tabloda öne çıkan bir başka detay, anne eğitiminin etkisinin baba eğitimine kıyasla daha belirgin olması. Annesi ortaöğretim düzeyinde olan bireylerin %64,3’ü yükseköğretime ulaşırken babası aynı düzeyde olanlarda bu oran %55,7’de kalıyor. Her eğitim düzeyinde fark anne lehine. Annenin eğitimli olmasının aile içindeki eğitim kültürünü daha güçlü etkilediğine işaret ediyor.
Kuşaklar arası eğitim hareketliliği yalnızca Türkiye’ye özgü bir mesele değil. OECD’nin Education at a Glance 2025 raporundaki PIAAC verileri, ebeveyn eğitim düzeyinin çocukların yükseköğretime erişim olasılığını OECD genelinde güçlü biçimde şekillendirdiğini ortaya koyuyor.
OECD genelinde en az bir yükseköğretim mezunu ebeveyne sahip gençlerin %70’i yükseköğretimi tamamlıyor. Lise mezunu ebeveynlerde bu oran %48, lise altı olanlarda %27.
Intergenerational Social Mobility Across OECD Countries başlıklı çalışma bu etkinin yalnızca eğitimle sınırlı kalmadığını, bireylerin kazançlarını ve istihdamını da şekillendirdiğini gösteriyor. Rapor, eğitimin kuşaklar arası sosyal hareketliliğin temel kanalı olduğunu vurguluyor. Bunun yanı sıra sosyal sermaye, ağ yapıları ve erken çocukluk müdahalelerinin de belirleyici olduğunu ifade ediyor.
Türkiye’de her ne kadar son yıllarda tartışma konusu haline gelmiş olsa da eğitim halen yukarı doğru sosyal hareketliliğin en güçlü araçlarından biri. Ancak aynı zamanda, kuşaklar arası eşitsizliği yeniden üreten bir mekanizma olarak da işliyor.
Fırsat pencereleri kapalı olmasa da içine doğulan ailenin eğitim profili bireyin eğitim yolculuğunu etkilemeye devam ediyor.
(Rapor Bülteni’nden)
