Cafe Latte Ekonomisi
Rapor Bülteni’nin 166. sayısında Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV) tarafından hazırlanan Cafe Latte Ekonomisi: Bir Fincanda İki Türkiye başlıklı değerlendirme notunu mercek altına alıyoruz.
KAVRAMSAL ÇERÇEVE
- Kafe Ekonomisi: Sektörün toplam istihdam içindeki payının hızla artması, sektör içi verimliliğin ve reel ücretlerin gerilemesiyle karakterize olan düşük katma değerli hizmetlerin istihdamın ana sürükleyicisi haline geldiği yapısal dönüşüm tanısı.
- Üçüncü Mekan: Ray Oldenburg’un kavramsallaştırmasıyla ev ve iş/okul dışındaki sosyalleşme alanlarını ifade eden; Türkiye’de konut krizleri, uzaktan çalışma ve gençlerin sosyalleşme ihtiyacı nedeniyle kafelere kiralık saatlik mekân işlevi yüklenmesi durumu.
- Erişilebilir Lüks: Yüksek enflasyonist dönemlerde ev, otomobil veya tatil gibi büyük birikim gerektiren hedeflere ulaşamayan hanehalklarının anlık tüketim ve keyif ihtiyacını daha küçük ölçekli günlük harcamalara (bir fincan kahve veya dışarıda yemek) kaydırması mekanizması.
- İçeridekiler ve Dışarıdakiler Ayrımı: Sektörde çalışan baristaların ve servis personelinin, medyan ücretin altında kazandıkları ve alım güçleri gerilediği için kendi servis ettikleri ürünü kendi bütçeleriyle tüketemeyecek duruma gelmesiyle oluşan tüketim ayrışması.
- Yurt İçi Girdi-Çıktı Tabloları: Sektörlerin birbirleriyle olan mal ve hizmet alım-satım ilişkilerini, ara girdi bağımlılıklarını ve katma değer yapısını matris formatında ortaya koyan makroekonomik veri seti.
- Girdi Sepeti: Bir sektörün üretim yapabilmek için yerli tarım, sanayi veya ithalat gibi farklı kaynaklardan tedarik ettiği ara mal ve hizmetlerin bileşimini ve oranlarını ifade eden yapı.
- Girdi Bağlantıları: Bir sektördeki nihai talep değişiminin yerli ve ithal tedarikçi sektörlerde yarattığı geriye ve ileriye dönük üretim ve değer zinciri etkileşimleri.
BULGULAR
Yeme-içme sektöründeki istihdam ve işletme sayıları rekor düzeyde artış gösteriyor.
- Türkiye’de 2010 yılında 62 bin olan kayıtlı yeme-içme iş yeri sayısı 2025 yılında 150 bini aşarak %154 artıyor.
- Rapora göre nüfusa oranlandığında her 10 bin kişiye düşen kayıtlı yeme-içme iş yeri sayısı 2010’dan 2025’e %119 büyüme kaydediyor.
- Yiyecek-içecek hizmetlerindeki sigortalı çalışan sayısı 2010 yılında 326.601 iken 2025’te 913.782 kişiye ulaşarak %180 artıyor.
- Her 12 yeni kayıtlı işten biri yeme-içme sektöründe ortaya çıkıyor. Sektörün toplam kayıtlı istihdamdaki payı %5,4.
- Sektördeki kayıt dışılık oranı 2020 yılındaki pandemi etkisi ve kısa çalışma ödeneği gibi desteklerin kayıtlılık şartına bağlanmasıyla 7 puan düşerek 2025 yılında %27’ye iniyor.
Genç ve eğitimli iş gücü düşük ücretli alanlarda yoğunlaşıyor, ücret erozyonu derinleşiyor.
- Rapora göre yiyecek-içecek hizmetlerinde çalışan üniversite mezunlarının üçte ikisinden fazlası eğitim düzeylerinin altındaki işlerde istihdam ediliyor.
- Kadın çalışanların sektördeki payı son on bir yılda yaklaşık iki katına çıkıyor.
- Araştırmaya göre, servis yaptığı latteyi kendi bütçesiyle tüketemeyen çalışanlar tüketim alanında içeridekiler ve dışarıdakiler ayrımını derinleştiriyor.
Sokaktaki kafe patlaması alım gücünün arttığını değil fiyatların pahalılaştığını gösteriyor.
- Rapora göre daralan konutlar, yüksek kiralar ve uzaktan çalışma koşulları nedeniyle kafeler genç nüfus için saat bazında kiralanan bir “üçüncü mekân” işlevi görüyor.
- Lokanta ve konaklama hizmetlerinin hanehalkı tüketim harcamaları içindeki payı 2009’da yaklaşık %7 iken bu oran 2024’te %10’a yükseliyor.
- Raporda reel tüketim hacmi incelendiğinde, lokanta-konaklama reel tüketimi %139 büyürken toplam hanehalkı tüketimi yüzde %159 büyüyor.
- Cari harcama payındaki artışın tamamı göreli fiyat artışından kaynaklanıyor; yeme-içme fiyatları 15 yılda genel tüketim fiyatlarından %54 daha hızlı artıyor.
- Konut ve otomobil gibi büyük birikim hedefleri uzaklaştıkça anlık tüketimin “erişilebilir lüks” olarak rasyonelleşiyor.
- Harcama payı en zengin %20’de 0,8 puan artarken en yoksul %20’de 1,4 puan geriliyor ve makas 5,2 puana çıkıyor.
Sektörün yerli tarım-gıda üretimine olan katkısı azalıyor.
- Bir liralık yeme-içme talebinin yarattığı toplam yurt içi üretim 2012 yılında 1,73 TL iken 2023 yılında 1,66 TL’ye geriliyor.
- Sektörün ara girdi sepetinde gıda ve içecek imalatının payı %43’ten %33’e, tarımın payı %7’den %5’e düşüyor.
- 2012-2023 yılları arasında sektörde iş gücü ödemelerinin katma değer içindeki payı %5 geriliyor.
- TÜİK Turizm Uydu Hesabı verilerine göre, gıda ve içecek hizmetleri harcamalarının dörtte üçünden fazlası turizm dışı yerleşik hanehalkı talebinden kaynaklanıyor.
