Kutupluluk ve Tedarik: Soğuk Savaş’tan Günümüze Orta Doğu Savunma Ticaretinin Yapısal Dönüşümü Raporu
Rapor Bülteni’nin 162. sayısında yer alan ve Kültür Medeniyet (KÜME) Vakfı tarafından yayımlanan Kutupluluk ve Tedarik: Soğuk Savaş’tan Günümüze Orta Doğu Savunma Ticaretinin Yapısal Dönüşümü başlıklı araştırmayı inceliyoruz.
KAVRAMSAL ÇERÇEVE
- Kesintili Regresyon: Bir eşik değerin (örneğin Soğuk Savaş’ın bitişinin) bağımlı değişkenler üzerindeki ani seviye sıçramalarını ve zaman içindeki eğim değişimlerini ölçen nicel analiz yöntemi.
- SIPRI TIV: Transfer edilen silahların parasal değerinden ziyade operasyonel ve askeri kapasitesini ölçülebilir kılan ham madde ve birim indeksleme sistemi.
- Brejnev Durgunluğu: 1960’ların sonundan itibaren Sovyetler Birliği’nde yaşanan, SSCB’nin küresel askeri ve ekonomik nüfuzunu sınırlayan duraklama dönemi.
- Detente (Yumuşama Dönemi): Soğuk Savaş döneminde ABD ile SSCB arasında nükleer silahlanmayı kısıtlayan ve iki blok arasındaki gerilimi düşüren diplomasi evresi.
- Asimetrik Bağlanma: Tek kutuplu düzende alıcı devletlerin teknolojik zorunluluk nedeniyle hakim güce tek taraflı bağımlılık geliştirmesi durumu.
- Riskten Korunma / Çeşitlendirme: Belirsiz çok kutuplu ortamlarda tek bir müttefike bağımlı kalmamak için tedarik ağını farklı aktörlerle genişletme stratejisi.
- Birlikte Çalışabilirlik: Farklı ülkelerden alınan silah sistemlerinin, mühimmatların ve askeri doktrinlerin birbiriyle uyumlu çalışabilme yeteneği.
- Bölge İçi Tedarik: Bölge ülkelerinin dış güçler yerine kendi aralarında gerçekleştirdiği silah ve savunma teknolojisi transferleri.
BULGULAR
Soğuk Savaş’ın çift kutuplu yapısında pazar bölüşülüyor.
- Rapora göre, Soğuk Savaş yıllarında ABD ve SSCB’nin Orta Doğu silah pazarındaki birleşik payı %80 seviyesinde.
- 1948-1967 arasındaki ilk evrede SSCB, Mısır ve Suriye ile kurduğu bağlarla öne çıkarken Altı Gün Savaşı döneminde pazar payı tarihi zirvesini görüyor.
- 1967-1980 arasındaki ikinci evrede Brejnev Durgunluğu ve Detente ile birlikte Sovyet satışı geriliyor.
- Mısır’da Enver Sedat’ın 1972’de Sovyet danışmanları göndermesiyle Mısır, Batı eksenine kayıyor.
- 1980-1990 arasındaki üçüncü evrede ABD pazarda öne geçiyor.
- 1984’te Türkiye ile ABD 150’den fazla F-16 montaj/üretim anlaşması imzalıyor.
- SSCB, Afganistan müdahalesi ve İran-Irak Savaşı’ndaki parçalanmayla geriliyor.
Tek kutuplu dönemde ABD’nin pazardaki hakimiyeti zirvede.
- Raporda, SSCB’nin dağılmasıyla birlikte bölge ülkelerinin Washington’un teknoloji rejimine asimetrik bağlandığı belirtiliyor.
- Kesintili regresyon modeli, Soğuk Savaş’ın bitişiyle ABD’nin tedarik anlaşmalarındaki güçlü sıçramayı doğruluyor.
- Rapora göre, Rusya’nın pazar payı Soğuk Savaş’ın bitişiyle birlikte yaklaşık beşte bir oranında düşüyor.
- Soğuk Savaş dönemi boyunca iki süper gücün ortalama birleşik pazar payı dörtte üçe yakın hesaplanıyor. (%73)
Çok kutupluluğun yükselişiyle ABD’nin baskın konumu zayıflıyor.
- Rapora göre, 2000’li yılların ortalarından itibaren ABD’nin bölgedeki pazar payı yıllık bazda gerilemeye başlıyor.
- Obama döneminde Suudi Arabistan ile yapılan 60 milyar dolarlık dev F-15 anlaşması gibi geçici artış dönemleri yaşansa da genel düşüş trendi değişmiyor.
- ABD ve Rusya’nın pazardaki toplam payı, yıllık bazda kademeli olarak geriliyor.
Güç boşluğu dış aktörlerce doldurulamıyor.
- Rusya, 2006’da Cezayir’in 5 milyar dolara yakın borcunu silip Su-30MKA ve T-90 satmasıyla istisnai bir sıçrama yapsa da kalıcı bir tedarik ağı kuramıyor.
- Çin, 2009’da bölgeyle ticarette ABD’yi geçerek farkı iki buçuk kata çıkarıyor.
- Küresel petrol ithalatının beşte birinden fazlasını yapan Çin’in Kuşak ve Yol yatırımları 40 milyar dolara yaklaşsa da silah pazarındaki payı hala sınırlı.
- Rapora göre, Fransa, İngiltere ve Almanya ihracat kısıtları nedeniyle varlık gösteremiyor.
- 2021-2025 arasında silah ihracatını artıran tek istisna ülke İtalya.
- Brezilya, Güney Kore ve Pakistan gibi ülkeler esnek şartlarla pazara giriyor.
Dış aktörlerin boşluğunu bölge içi tedarikçiler değerlendiriyor.
- Rapora göre, bölge içi silah tedarik oranı Soğuk Savaş sonrasında pozitif yönde ivme kazanıyor.
- İsrail, 2020-2024 arasında bölge içi ihracatın yarısından fazlasını karşılıyor. İhracatının yarısı hava savunma sistemlerinden oluşuyor. İbrahim Anlaşmaları ile başlayan süreç, 7 Ekim 2023 sonrası Gazze olaylarıyla fiilen duruyor.
- Türkiye, bölge içi ihracatın %28’ini karşılarken toplam silah satışının üçte birini Orta Doğu’ya yapıyor. Karabağ, Libya, Suriye ve Ukrayna’da kendini kanıtlayan İHA ve zırhlı araçlar öne çıkıyor.
- İran, bölge içi ihracatta %7 ile üçüncü sırada. Vekil ağları ve Rusya’ya yaptığı İHA transferleriyle öne çıksa da Esad rejiminin devrilmesi ve Hizbullah’ın darbe almasıyla ağır kan kaybediyor.
- BAE, bölge ithalatının %5’ini karşılıyor. Türkiye ile BAE arasında savunma teknolojisi iş birliği potansiyeli bulunsa da geçmiş ayrışmalardan kaynaklı güven açığı sürüyor.
