Plastik Atık Raporu

Küresel Plastik Atık Zinciri ve Türkiye’nin Konumu

Rapor Bülteni’nin 154. sayısında yer alan ve Sıfır Atık Vakfı Veri Merkezi tarafından yayımlanan Plastik Atık Raporu 2026 başlıklı çalışmayı inceliyoruz.

Önce kavramlar…

• Geri Dönüşüm: Polimerik malzemelerin toplanması, ayrıştırılması ve yeniden hammaddeye dönüştürülmesini kapsayan, döngüsel ekonominin temel yapı taşı olan bertaraf yöntemi.
• Yakma ve Enerji Geri Kazanımı/Atıktan Enerji: Geri dönüştürülemeyen plastik atıkların yüksek sıcaklıklarda kontrollü olarak yakılmasıyla hacimsel azaltım sağlanması ve bu termal işlem vasıtasıyla elektrik, ısı veya yakıt gibi kullanılabilir enerji formlarına dönüştürülmesi süreci.
• Düzenli Depolama: Sızıntı sularının toprağa geçmesini engelleyecek şekilde tasarlanmış yapılarda plastik atıkların depolanması yöntemi.
• Kontrolsüz Yönetim: Resmi bir atık toplama, geri dönüşüm veya düzenli depolama sistemine dâhil edilmeyip doğrudan doğaya salınan veya açık havada yakılan atıkların oluşturduğu yönetimsel zafiyet.
• Döngüsel Ekonomi: Kaynakların mümkün olan en uzun süre boyunca değer zincirinde tutulmasını, atık üretiminin en aza indirilmesini ve kullanım ömrünü tamamlayan ürünlerin geri dönüştürülerek ekonomiye kazandırılmasını amaçlayan bütüncül üretim ve tüketim modeli.
• Çevresel Sızıntı: Yanlış yönetilen veya kontrolsüz şekilde doğaya bırakılan plastik atıkların nehirler, rüzgâr ve diğer hidrolojik bağlantılar vasıtasıyla su havzalarına, denizlere ve ekosistemlere kontrolsüzce karışması durumu.
• Plastik Deşarjı: Karada üretilen ve yanlış yönetilen plastik atıkların; nehir sistemleri, kıyı şeritleri ve hidrolojik ağlar aracılığıyla taşınarak okyanuslara ve deniz ekosistemlerine kontrolsüz bir şekilde karışması süreci.

BULGULAR

Küresel plastik üretimi devasa bir ivmeyle büyüyor.

• Rapora göre dünya genelinde 1950 yılında 2 milyon ton olan plastik üretimi, günümüzde 450 milyon tonu aşıyor.
• Küresel plastik üretimi son yirmi yılda iki katına çıkmış durumda.
• Küresel plastik üretiminin her yıl ortalama 13 milyon ton artması bekleniyor.
• Modelleme yaklaşımları, küresel plastik üretim hacminin kısa vadede yarım milyar ton barajını kalıcı olarak aşacağını öngörüyor.
• Küresel plastik üretiminin yarısından fazlası (%51) Asya kıtasında gerçekleştiriliyor.
• Rapora göre tek başına dünya plastik üretiminin yaklaşık üçte birini (%31) üstlenen Çin, küresel tedarik zincirinde lider.

Türkiye’de ve Avrupa’da kişi başına düşen ambalaj atığı artıyor.

• Rapora göre, Avrupa Birliği genelinde kişi başına düşen plastik ambalaj atığı, 2014-2023 yılları arasında yaklaşık %15 artarak 36,0 kg’a yükseliyor.
• Türkiye’de belediyeler tarafından toplanan toplam yıllık atık miktarı 32,3 milyon ton; kişi başı günlük ortalama atık miktarı 1,09 kg olarak ölçülüyor.
• Türkiye’deki mevcut resmi atık istatistiklerine göre plastik ambalaj atıkları bağımsız bir parametre olarak ayrıştırılmadığı için materyal bazlı karşılaştırmalı analiz yapılamıyor.
• Türkiye’de plastik atıkların da içinde bulunduğu metal, kâğıt ve mineral gibi karma gruptaki toplam geri kazanım miktarı yıllık 51,5 milyon ton.
• Raporda, etkin bir azaltım stratejisi için plastik ambalaj gibi spesifik materyal türlerinin yaşam döngülerini izleyecek bir veri envanter sisteminin kurulması bilimsel bir zorunluluk olarak değerlendiriliyor.

Gelir düzeyi artarken çevresel sızıntı riski azalıyor.

• Rapora göre, plastik atık yönetiminde, üretilen atık hacmi ile çevreye sızan miktar arasında negatif korelasyon gözlemleniyor.
• Yüksek gelirli ülkeler en yüksek atık hacimlerini üretmelerine rağmen gelişmiş atık yönetimi altyapıları sayesinde en düşük kirlilik oranlarına sahip.
• Düşük ve orta gelirli ülkelerin atık üretimleri daha az olsa da altyapı yetersizlikleri nedeniyle daha fazla çevresel sızıntı riski taşıyor.
• Birleşik Arap Emirlikleri, kişi başı yıllık ortalama plastik atık üretiminde küresel ölçekte ilk sırada.
• Nijer, en düşük plastik atık üretim oranına sahip.
• Türkiye, ortalamanın üzerinde seyrederek 214 ülke arasında 83. sırada.
• Rapora göre Türkiye’nin mevcut atık yönetimi altyapısı, üretilen atık hacmi yüksek olsa da çevresel sızıntıyı küresel ortalamanın altında tutmayı başarıyor.

Nehir kirliliği okyanusları vuruyor, ülkelerin sorumlulukları artıyor.

• Rapora göre her yıl ortalama 2 milyon ton plastik atık okyanuslara karışıyor.
• Okyanuslara karışan yıllık plastik miktarı, üretilen küresel plastik atığın yaklaşık yüzde 0,5’i.
• Küresel nehir kaynaklı plastik deşarjının yaklaşık %70’i; Filipinler, Hindistan, Malezya ve Çin gibi tamamı Asya kıtasında yer alan ülkeler tarafından gerçekleştiriliyor.
• Nehir kaynaklı plastik deşarjında küresel ortalamanın iki katından fazla kirlilik üreten Türkiye, dünya genelinde 11. sırada yer alıyor.
• Rapora göre gelişmiş atık yakalama sistemlerine sahip ABD, Japonya, Birleşik Krallık ve Almanya gibi yüksek gelirli ülkeler devasa atık miktarlarına rağmen nehir kirliliğini küresel ortalamanın çok altında tutmayı başarıyor.

Küresel atık ticaretinde kırılma yaşanıyor.

• Uluslararası atık ithalatı kısıtlamaları ve katı çevre regülasyonları sebebiyle, yüksek gelirli ülkelerin atık ihracatı, 2024 itibarıyla %75 oranında düşüş gösteriyor.
• Avrupa Birliği genelinde kişi başına düşen plastik atık ihracatı, 2016-2024 yılları arasında yarı yarıya düşüyor.
• Türkiye’nin kişi başı plastik atık ihracatı 2010 yılındaki 0,22 kg zirve seviyesinden, 2024 yılında 0,12 kg seviyesine kadar geriliyor.
• Rapora göre, Türkiye’nin düşük ihracat rakamları, küresel atık ticaret ağında da ithalatçı konumunda olduğunu gösteriyor.
• Küresel plastik atık ihracatı ortalaması 2024 yılı itibarıyla, yerel geri dönüşüm altyapılarını zorunlu olarak büyütmeye iten küresel bir paradigma değişimine işaret ediyor.

Plastik atıkların bertaraf süreçlerinde yapısal sorunlar yaşanıyor.

• Rapora göre dünya genelinde plastik atıklar; geri dönüşüm, kontrollü yakma, düzenli depolama ve kontrolsüz yönetim olmak üzere dört temel yöntemle bertaraf ediliyor.
• Küresel ölçekte üretilen plastiklerin yaklaşık %9’u etkin bir şekilde geri dönüştürülebiliyor.
• Geri dönüşüm kapasitesinde Avrupa ve Çin zirveyi paylaşıyor.
• Rapora göre, çevreye en fazla kontrolsüz plastik sızdıran bölge Asya bölgesi (Çin ve Hindistan hariç).
• ABD ve Avrupa’nın kontrolsüz yönetim grafiğinde neredeyse sıfıra yakın seyretmesi, yüksek gelirli ekonomilerin iç pazar atıklarını ekosisteme sızmadan yüzde yüz oranında toplayabildiğini gösteriyor.