Türkiye’nin Değişen Seçmen Haritası

İlçeler Düzeyinde Siyasi Davranışın 2018-2024 Arasındaki Dönüşümü

Rapor Bülteni’nin 151. sayısında yer alan ve İstanbul Politik Araştırmalar Enstitüsü (IstanPol), ExPoll ve Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) Türkiye Temsilciliği tarafından yayımlanan Türkiye’nin Değişen Seçmen Haritası: İlçeler Düzeyinde Sosyo-ekonomik ve Siyasi Dönüşüm (2018–2024) başlıklı raporu inceliyoruz.

KAVRAMSAL ÇERÇEVE

SEGE (Sosyoekonomik Gelişmişlik Endeksi): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından ilçelerin demografi, eğitim, sağlık, istihdam ve gelir gibi çok boyutlu göstergelerle gelişmişlik seviyelerini ölçen araç.

SES (Sosyoekonomik Seviye): TÜİK tarafından hanehalklarının eğitim, meslek ve gelir bilgilerine dayanarak oluşturulan sosyoekonomik gruplandırma.

Siyasal Merkezileşme: Bir siyasi partinin sadece belirli bir gruba değil farklı kademelere yayılarak tabanını orta ve alt sınıflara doğru genişletmesi.

Stratejik Oy Kullanımı: Seçmenlerin kendi birincil parti tercihleri yerine kazanma ihtimali en yüksek muhalefet adayına yönelmesi.

Sosyoekonomik Kademe: İlçelerin gelişmişlik düzeylerine göre 1 (en yüksek) ile 6 (en düşük) arasında sınıflandırıldığı hiyerarşik yapı.

BULGULAR

Ekonomik katmanlar siyaseti ayrıştırıyor.

• Rapora göre, Türkiye’deki siyasal bloklaşma sadece ideolojik değil sosyoekonomik katmanlar boyunca örgütleniyor.
• Cumhur İttifakı’nın oy oranları sosyoekonomik kademe düştükçe kırsal ve muhafazakâr bölgelerde artıyor.
• Millet İttifakı/CHP’nin oy oranları sosyoekonomik kademe yükseldikçe artış gösteriyor.
• Rapora göre, Doğu ve Güneydoğu’da bulunan en düşük gelişmişlikteki ilçelerde HDP/YSP/DEM çizgisi belirgin bir yoğunlaşmaya sahip.

Genel seçimlerde sosyoekonomik kutuplaşma ana hatlarıyla korunuyor.

• Rapora göre, 2018 ve 2023 genel seçimleri kıyaslandığında Türkiye’deki sosyoekonomik tabakalaşmaya dayalı siyasal hizalanma yapısal bir özelliğe dönüşmüş durumda.
• Millet İttifakı sosyoekonomik kademesi 1 ve 2 olan bölgeleri konsolide ediyor. 2023 Genel Seçimlerinde alt kademelerde oy oranını artırarak kısmi bir genişleme yakalasa da asıl üstünlüğü İstanbul, İzmir, Ankara ve Antalya gibi büyükşehirlerin yüksek gelişmişlikteki kıyı ve merkez ilçelerinde sağlıyor.
• Rapora göre, Cumhur İttifakı 2023’te ortalama oy oranında düşüş yaşasa da İç Anadolu, Karadeniz’in iç kesimleri ve Doğu-Güneydoğu Anadolu’nun düşük gelişmişlikteki kırsal ilçelerinde baskın konumunu sürdürüyor.
• HDP/YSP 6. sosyoekonomik kademedeki bölgesel tabanını koruyor. 2023 seçimlerinde, 2018’e kıyasla en düşük sosyoekonomik grupta bölgesel tabanını korumasına rağmen dikkat çekici bir oy kaybı yaşıyor.

Kırılma noktası: 2019 Yerel Seçimleri.

• 2019 Yerel Seçimleri, Türkiye’deki sosyoekonomik hiyerarşinin esnediği ilk kırılma noktası olarak değerlendiriliyor.
• Rapora göre, büyükşehirlerde seçmen davranışı daha akışkan hale gelirken Cumhur İttifakı’nın üst kademelerdeki hâkimiyeti azalıyor.
• Yerel seçimler, CHP ve Millet İttifakı’nın özellikle üst kademelerde gücünü belirgin biçimde artırıyor.
• Ekonomik kriz seçmende iktidara yönelik bir uyarı refleksi doğuruyor.

2024 Yerel Seçimlerinde siyasal hizalanma.

• 2024 Yerel Seçimleri siyasal güç dengelerinin sosyoekonomik eksen boyunca yeniden şekillendiği büyük bir kırılma yaratıyor.
• Raporda, CHP’nin ittifaksız girdiği 2024 seçimlerinde yalnızca yüksek gelir gruplarında değil, orta gelişmişlikteki kademe 3 ve 4’te de kayda değer bir genişleme gösterdiği belirtiliyor.
• Cumhur İttifakı alt sosyoekonomik kademelere sıkışmış durumda.
• Yeniden Refah Partisi, özellikle alt kademelerde %7-13 bandındaki oy oranlarıyla düşük gelirli ve memnuniyetsiz muhafazakâr seçmen için yeni bir adres.
• Rapora göre DEM Parti, bölgesel tabanını korusa da batı metropollerinde stratejik oy kullanımı nedeniyle görünürlüğünde ve oy oranında belirgin bir daralma yaşıyor.

Yeniden Refah Partisi, Cumhur İttifakı’na alternatif oluşturuyor.

• Cumhur İttifakı’nın geleneksel olarak güçlü olduğu Konya, Samsun, Manisa, Denizli gibi illerdeki alt sosyoekonomik ilçelerde YRP’nin öne çıktığı görülüyor.
• Rapora göre, üçü Konya’da olmak üzere toplam altı ilçede YRP, Cumhur İttifakı seçmeninden oy alarak birinci parti konumuna yükseliyor.

Kararsız seçmenin zikzak hareketi.

• Sosyo-ekonomik statüsü düşen ancak hâlâ orta gelir grubuna yakın profildeki 4 ilçede İYİ Parti, doğrudan CHP’ye geçişte tereddüt eden seçmenler için alternatif bir adres.
• Rapora göre sosyoekonomik kademesi artan Doğu ve Güneydoğu ilçelerinin 5’inde seçmenlerin genel seçimlerde HDP/YSP’ye, yerel seçimlerde ise Cumhur İttifakı’na yöneldiği bir zikzak hareketi tespit ediliyor.
• Doğu ve Güneydoğu’da 13 ilçede ise yerel seçimlerde Millet İttifakı/CHP öne çıkıyor, genel seçimlerde Cumhur İttifakı üstünlük sağlıyor.

Sosyoekonomik hareketlilik seçmen davranışını doğrudan etkiliyor.

• İlçelerin yıllar içerisindeki sosyoekonomik değişimi, seçmenlerin siyasi tercihlerine doğrudan yansıyor.
• Rapora göre, 2017-2022 arasında kademesi yükselen 119 ilçenin 49’unda ittifak/parti tercihi en az bir kez değişiyor.
• 2018’den beri Cumhur İttifakı’na oy veren 13 ilçede 2024’te CHP’ye yönelim görülüyor.
• Kademesi düşen 183 ilçenin 80’inde tercih değişimi yaşanırken söz konusu ilçelerin 19’unda Cumhur İttifakı’ndan CHP’ye doğrudan kayma bulunuyor.