Kahramanmaraş ve Hatay Depremleri Yeniden İmar ve Gelişme Raporu

Rapor Bülteni’nin 135. sayısında yer alan ve Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yayımlanan Kahramanmaraş ve Hatay Depremleri Yeniden İmar ve Gelişme Raporu başlıklı çalışmayı inceliyoruz.

Toparlanma Açığı: Afet sonrası süreçte fiziksel yeniden inşa faaliyetlerinin hızla ilerlemesine karşın gelir düzeyi, istihdama katılım ve sosyal refah göstergelerinin aynı ölçüde iyileşmemesiyle ortaya çıkan yapısal fark.

BULGULAR

Deprem bölgesinde yeniden imar ve toparlanma süreci

• Raporda Kahramanmaraş ve Hatay depremlerinin 120 bin km²’lik bir alanda 14 milyondan fazla kişiyi etkilediği vurgulanıyor.
• Resmî verilere göre 53.697 kişinin hayatını kaybettiği, 107.213 kişinin yaralandığı ve 3,5 milyondan fazla kişinin bölgeden tahliye edildiği belirtiliyor.
• Raporda depremlerin Cumhuriyet tarihinin en yıkıcı afeti olduğuna işaret ediliyor. Hasar tespit çalışmalarına göre tamamen yıkılan bina sayısı: 39.555.
• Depremlerin Türkiye ekonomisine toplam maliyeti Türkiye’nin millî gelirinin yaklaşık %9’una karşılık geliyor. (103,6 milyar dolar)
• Raporda depremler sonrası yeniden inşa faaliyetlerinin hızlanmasıyla birlikte inşaat sektörü öncülüğünde sektörlerde toparlanmanın görüldüğüne dikkat çekiliyor.
• 2024 itibarıyla depremden etkilenen 11 ilin GSYH içindeki payı: %10,4.
• Bölgenin toplam millî geliri, artıyor olmasına rağmen halen Türkiye ortalamasının altında. (2023’te 112,9 milyar dolar iken 2024’te 140,9 milyar dolar.)
• Deprem bölgesinde 2024 yılında ortalama kişi başı GSYH: 9.303 dolar.

Bölgedeki istihdam kaybı sınırlanıyor

• Rapora göre, deprem sonrası istihdam üzerinde oluşan baskı uygulanan koruma tedbirleriyle önemli ölçüde sınırlandırılmış durumda.
• 2024 yılında deprem bölgesinde toplam istihdam edilen kişi sayısı: 4,3 milyon. Bu rakam, 2022 yılına kıyasla %5,5’lik bir artışa işaret ediyor. Bölgenin Türkiye toplam istihdamı içindeki payı ise %13,3.
• İşgücüne katılım ve istihdam oranları hâlen Türkiye ortalamasının altında. Bölgede işsizlik oranı %10,2, Türkiye genelinde ise %8,7 seviyesinde.

Bölgedeki kamu harcamaları

• Rapora göre en çok harcama yapılan sektörler sırasıyla konut yatırımları, içme suyu ve kanalizasyon altyapısı ve ulaşım altyapısı. (3,6 trilyon TL, 100 milyar TL, 90 milyar TL)
• 2023–2025 döneminde depremin yol açtığı kayıp ve zararların telafisi için yapılan kamu harcaması: 3,6 trilyon TL. Bu tutar yaklaşık 91,5 milyar dolara denk geliyor.
• 2026 yılı bütçesinde deprem bölgesi için ayrılan kaynağın büyük bölümü kalıcı konutlar ve büyük ölçekli altyapı yatırımlarına yönlendirilmiş durumda. (653 milyar TL)
• Konut ve işyerlerinin hak sahiplerine teslim süreci devam ediyor. AFAD verilerine göre bugüne kadar 433.667 konut ve 21.690 işyeri için kura çekimi tamamlandı.
• Deprem bölgesinde eğitim hizmetlerinin sürdürülebilmesi için harcanan bütçe payı: 13.321 derslik inşası için 72 milyar TL, 2.776 derslik güçlendirmesi için 6,9 milyar TL.
• Tüm çalışmalar tamamlandığında derslik sayısının deprem öncesine göre %15 artması hedefleniyor.
• Raporda, sağlık alanında toplam 50 ikinci basamak sağlık tesisinin ve 319 birinci basamak tesisin yatırım programına alındığı belirtiliyor. Bugüne kadar tamamlanan hastane sayısı:36. (5.864 yatak kapasiteli)
• 2026 yılı için sağlık yatırımlarına tahsis edilen kaynak: 40,7 milyar TL.
• 2025 yılında sosyal hizmet binalarının onarımı ve yeni tesisler için yapılan harcama: 1,64 milyar TL.
• Raporda, AFAD aracılığıyla hasarlı konutlar için yaklaşık 20 milyar TL, kira ve taşınma yardımları için 52 milyar TL’ye yakın destek sağlandığı belirtiliyor.
• İçme suyu ve kanalizasyon altyapısı için sağlanan dış finansman: 100 milyar TL.
• Enerji altyapısında meydana gelen hasarların giderilmesi için harcanan kaynak: 51,1 milyar TL.
• Karayolu, demiryolu ve havalimanı yatırımları kapsamında harcanan kaynak: 90 milyar TL’nin üzerinde.
• Tarım sektöründe 2025 yılında depremden etkilenen 11 ilde yapılan destek ödemesi: 17,4 milyar TL.
• Raporda, Sanayi ve KOBİ’lerin toparlanması için 69.951 işletmeye 47,9 milyar TL, esnaf ve sanatkâra faiz indirimli kredilerle toplam 29,5 milyar TL destek sağlandığı belirtiliyor.

Fiziksel iyileşme hızlı, sosyal kırılganlık sürüyor

• Veriler, deprem sonrası toparlanma sürecinde fiziksel yeniden inşanın büyük ölçüde tamamlandığını ancak gelir seviyesi, işgücüne katılım ve sosyal refah açısından kırılganlığın sürdüğünü gösteriyor.
• Kamu kaynaklarıyla sağlanan hızlı toparlanma, önümüzdeki dönemde yerini daha dengeli ve sürdürülebilir bir büyüme ihtiyacına bırakıyor.