Türkiye’de ve Dünyada Savunma Bütçelerindeki Değişim
Dünya yeniden silahlanıyor. Rusya-Ukrayna Savaşı, Ortadoğu’daki çatışmalar ve büyük güç rekabeti, ülkeleri savunma bütçelerini art arda büyütmeye yöneltiyor.
NATO üyeleri geçtiğimiz yıl Lahey Zirvesi’nde savunma harcamalarını GSYH’nin yüzde 5’ine çıkarma hedefinde uzlaşmıştı, geçen hafta Ankara’da toplanan zirvede bu hedef yinelendi. AB yeniden silahlanma planlarıyla savunma sanayiine yüz milyarlarca euro ayırmayı tartışıyor. SIPRI verilerine göre küresel askeri harcamalar son beş yılda reel olarak %25 artarak 2025’te 2,8 trilyon dolara ulaştı. Bu tutar, ölçümlerin başladığı dönemden bu yana kaydedilen en yüksek seviye olarak öne çıkıyor.
Türkiye’nin son otuz yılına baktığımızda askeri harcamaların GSYH’ye oranının 1990’larda %3,5-4 civarında olduğunu görüyoruz. Terörle mücadelenin en yoğun olduğu 90’lı yıllarda oran %4’ün üzerine çıktı. 2000’lerden itibaren ekonomideki büyümeyle birlikte kademeli olarak geriledi ve 2006’dan bu yana dünya ortalamasının altında seyrediyor. Bu eğilim, Suriye’ye sınır ötesi harekatların yoğunlaştığı 2016-2020 yıllarında kısa süreliğine değişti ve oran yeniden dünya ortalamasının üzerine çıktı. Son yıllarda ise askeri harcamaların GSYH içindeki payı dünya ortalamasının çok altında seyrediyor.
 |
Toplam harcamalar ise tam tersi yönde ilerliyor. Türkiye’nin askeri harcaması 2015-2025 arasında %128 artarak 26,8 milyar dolara ulaştı ve tarihi zirvesine çıktı. Aynı dönemde dünya ortalaması %41 arttı. Yani Türkiye son on yılda dünyanın çok üzerinde bir hızla silahlanıyor. Ancak ekonomi de büyüdüğü için bu sıçrama orana yansımıyor. Türkiye’nin %1,9’luk oranı, %2,5’e yaklaşan dünya ortalamasının altında seyrediyor. Rusya-Ukrayna hattı, İsrail-İran Savaşı, Kafkasya ve Suriye gibi kriz bölgelerinin tam ortasında konumlanan bir ülke için bu tablo dikkat çekici. Askeri harcamaların boyutu her zaman tartışma konusu olacak. Yine de bulunduğu coğrafya düşünüldüğünde Türkiye’nin milli gelirine oranla görece ölçülü bir savunma yükü taşıdığını söylemek mümkün.
Küresel tabloda mutlak harcamaların yaklaşık üçte biri 929 milyar dolarla ABD’ye ait. Onu 335 milyar dolarla Çin, 158 milyar dolarla Rusya izliyor. Almanya “Zeitenwende” olarak adlandırılan savunma hamlesiyle 107 milyar dolara ulaşarak Hindistan’ı geride bıraktı ve dördüncü sıraya yerleşti. Savaşın sürdüğü Ukrayna 78 milyar dolarla ilk sekizde yer alıyor. Türkiye ise en çok harcama yapan 19. ülke konumunda.
 |
Harcamaların GSYH’ye oranında ise bambaşka bir liste karşımıza çıkıyor. Ukrayna milli gelirinin yaklaşık %40’ını savunmaya ayırarak diğer tüm ülkelerden ayrışıyor. Onu Cezayir (%8,8), İsrail (%7,8) ve Rusya (%7,5) takip ediyor. Listenin devamında Suudi Arabistan, Azerbaycan, Ermenistan, Umman ve Kuveyt geliyor. Aktif savaş halinde olan, komşusuyla gerilim yaşayan veyahut petrol rantına sahip ülkelerin listenin üst sıralarında yoğunlaştığı görülüyor. Üst sıralardaki tek NATO ülkesi ise Rusya tehdidini yakından hisseden Polonya.
 |
Kişi başına askeri harcamada da benzer bir ayrışma söz konusu. İsrail kişi başı 5.108 dolarla listenin başında yer alıyor. Onu Norveç (3.040), Singapur, ABD ve Danimarka izliyor. Türkiye’de ise kişi başına düşen askeri harcama 342 dolar seviyesinde. Bu rakamla ülkemiz 151 ülke arasında 49. sırada yer alıyor.
Sonuç olarak veriler, dünyanın askeri harcamalarını arttırdığı bir döneme girdiğini gösteriyor. Bu dönemin içinde Türkiye, mutlak harcamasını hızla artırıyor ancak ekonomik büyüklüğüne ve nüfusuna oranla hala dünya ortalamasının altında bir yük taşıyor. Önümüzdeki yıllarda NATO’nun yeni hedefleri ve bölgesel gerilimler bu dengenin nereye evrileceğini belirleyecek. Askeri harcamalar, kaynakların eğitim ve sağlık gibi alanlara yönlendirilmesi gerektiği gerekçesiyle her zaman tartışılacak. Dünya tam tersi bir istikamete yönelmişken bu dengeyi kurmak her ülke için giderek zorlaşacak.
(Rapor Bülteni’nden)
