Gerçek Zağanos Paşa Kim?
Zağanos Paşa kimdir? Çok basit gibi görünen ancak cevaplanması bir o kadar zor olan bir sorudur bu.. Kimine göre Osmanlı hanedanının veziri, kimine göre Fatih Sultan Mehmed’in eniştesi veya kimine göre de Fatih Sultan Mehmed’in kayınpederi… Herkesin kafasında farklı bir Zağanos Paşa varken, gerçek Zağanos Paşa kimdir?
Ben de bu karmaşayı biraz kurcalamak istedim ve Osmanlı tarihinin duayen hocalarından Prof. Dr. Kenan Ziya Taş’ın kapısını çaldım. Hazır hocayı yakalamışken sadece bu soruyla kalmadım tabii. Zağanos Paşa hakkında başka sorular sormayı da ihmal etmedim. Gelin hep beraber bu karmaşaya son vererek Zağanos Paşa’nın kim olduğu sorusunu bir cevaba bağlayalım.
1) Hocam bize ilk olarak Zağanos Paşa’nın kim olduğunu anlatır mısınız? Zağanos Paşa enişte midir, kayınpeder midir bu durumu netleştirir misiniz?
Zağanos Paşa, Fatih Sultan Mehmed’in en güvendiği devlet adamlarından birisidir. İstanbul’un fethi sürecinde aktif rol oynamış, sonrasında da askerî ve idarî görevleriyle Osmanlı devlet yapısında önemli bir konum edinmiştir. Bu süreçte Fatih Sultan Mehmed’in halası Fatma Sultan ile evlidir. Yani Fatih Sultan Mehmed’in eniştesidir. Ayrıca İstanbul’un fethinden sonra Osmanlı veziriazamı olan Zağanos Paşa, bu dönemde de kızını Fatih Sultan Mehmed’e vererek onun kayınpederi olmuştur. Böylece hanedan ile Zağanos Paşa arasındaki akrabalık bağı bundan ibarettir.
2) Peki, hanedan ile bu kadar iç içe geçmiş bir paşanın kaynaklarda adının farklı biçimlerde yer almasının sebebi nedir?
Bu farklılıklar, erken dönem Osmanlı kaynaklarında standart bir yazım anlayışının henüz yerleşmediğini göstermesinden kaynaklanmaktadır. “Zağanos”, “Zağanoz”, “Zağnoz” ve “Zağanas” gibi kullanımlar aynı kişiyi işaret etse de, zamanla yanlış okumalar ve aktarımlar karışıklıklara yol açmaktadır. Bu sebeple farklı kullanımları görmekteyiz.
3) Bir tarihî şahsiyetin adındaki bu tür farklılıklar, onun kimliği ve tarih içindeki yeri açısından önemli midir?
İsim, tarihî kimliğin temel unsurlarından biridir. İsim üzerindeki belirsizlikler, kişinin kökeni, statüsü ve hatta tarihsel rolü hakkında yanlış yorumlara neden olabilir. Bu yüzden isim meselesi, biyografik doğruluk açısından son derece kritiktir. Zağanos Paşa’nın da isminin farklı zikredilmesi bu tarz yanlış yorumlara kapı açabilmektedir.
4) Hocam sizin Zağanos Paşa ile ilgili çalışmanız mevcut. Bu çalışmanız Zağanos Paşa ile ilgili hangi tartışmaları sonuçlandırmıştır?
Zağanos Paşa ile ilgili çalışmam, Zağanos Paşa’nın kökenine dair ileri sürülen iddiaların önemli bir kısmının isim okumalarına dayandığını ortaya koyuyor. İsim doğru okunmadığında, kökenle ilgili değerlendirmeler de hatalı bir zemine oturabiliyor. Bu nedenle meseleye filolojik ve belge temelli yaklaşmak gerekiyor.
Kıymetli okurlarım, bu dört sorunun sonucunda şu noktaya varıyoruz. Zağanos Paşa Osmanlı Devleti’nin başarılı bir sadrazamıdır. Ayrıca Fatih Sultan Mehmet ile akrabalık bağı yadsınamaz bir biçimde göze çarpmaktadır. Ancak Zağanos Paşa’yı anlatan kaynaklar, ismini ve kim olduğunu farklı şekillerde zikretse de aslında değişmeyen tek şey, Zağanos Paşa’nın başarılı bir Osmanlı devlet adamı olduğu düşüncesidir. İstanbul’un fethinin kırılma anlarına bakıldığında Zağanos Paşa’nın izine rastlanır. Bazen tarih işte böyledir, isimleri değiştirir ancak etkisini asla silemez…
