Transatlantik Ticarette Değişen Dinamikler ve Türkiye

Rapor Bülteni’nin 121. sayısında yer alan Atlantic Council tarafından yayımlanan Transatlantik Ticarette Değişen Dinamikler ve Türkiye adlı raporunu inceliyoruz.

KAVRAMSAL ÇERÇEVE

Önce Kavramlar…

• Hiperenflasyon: Bir ekonomide fiyatların kısa sürede çok hızlı ve kontrolsüz biçimde artarak paranın değerini hızla kaybettiği aşırı enflasyon dönemi.
• Ticaret fazlası: Bir ülkenin ihracatının ithalatından fazla olması sonucu dış ticaret dengesinde pozitif bir farkın oluştuğu durum.
• Tarife: Bir ülkenin ithal veya ihraç edilen mallara uyguladığı vergi oranlarını ya da belirli mal ve hizmetler için belirlenmiş fiyat ve ücret düzenlemeleri.
• Orta Koridor: Çin’den başlayıp Orta Asya ve Hazar Denizi üzerinden Türkiye’ye, oradan da Avrupa’ya uzanan ve Asya ile Avrupa arasındaki ticaretin kara ve demiryolu bağlantılarıyla sağlandığı uluslararası ulaşım hattı.
• Irak Kalkınma Yolu: Basra Körfezi’ndeki Büyük Faw Limanı’ndan başlayarak Irak üzerinden Türkiye sınırına uzanması planlanan, bölgesel ticareti ve lojistik bağlantıları güçlendirmeyi hedefleyen stratejik ulaşım ve altyapı projesi.
  

  ARAŞTIRMACI KURUM

  Atlantic Council

  1961’de Washington D.C.’de kurulan ABD’nin transatlantik ilişkilerdeki liderliğini güçlendirmeyi hedefleyen etkili bir düşünce kuruluşu. NATO’nun “Atlantik topluluğu” fikrinden doğan kurum, zamanla güvenlikten enerjiye, ekonomiden dijital dönüşüme uzanan alanlarda küresel analizler üretir. “Eurasia Center”, “GeoEconomics Center” ve “Digital Forensic Research Lab” gibi merkezleriyle Rusya, Çin, Orta Doğu ve Türkiye gibi bölgeleri yakından izler; yayınları ABD ve Avrupa’daki karar alıcılar için referans kabul edilir.

  Finansmanını hükümetler, şirketler ve vakıflardan sağlayan Atlantic Council, kimi zaman ABD dış politikasına yakın bir çizgide görülse de araştırmalarının kapsamı ve uzmanlığıyla saygınlığını sürdürür. Her yıl düzenlediği “Distinguished Leadership Awards” ve “Global Energy Forum” gibi etkinliklerle küresel liderleri bir araya getirir. Türkiye bağlamında enerji güvenliği, savunma sanayii ve bölgesel dengeler üzerine hazırladığı raporlarla öne çıkar.

  Türkiye Direktörü Defne Sadık Arslan.

  BULGULAR

  Küresel ticarette dönüm noktası.

  • 2025 yılı, küresel ticaret açısından büyük sarsıntıların yaşandığı bir yıl olarak kayda geçti.
  • Küreselleşme yerini parçalanmaya bıraktı; bu eğilim Trump’ın yeniden Beyaz Saray’a dönüşünden önce başlamıştı.
  • Türkiye ekonomisindeki dalgalanmalar, 1990’ların entegrasyoncu ticaret düzeninden uzaklaşmanın yansımalarıyla açıklanıyor.

  Tüketim odaklı politika bumerangı.

  • Türiye’de 2023’e kadar iç talebi artırmaya dayalı büyüme stratejisi küresel ticaretteki zayıflamayı bir süre telafi etti ama hiperenflasyonu tetikledi.
  • Cari açık derinleşti, dış ticaret dengesi kalıcı biçimde bozuldu.

  Normalleşme süreci.

  • 2023 seçimlerinden sonra ekonomi yönetimi dengeli büyüme ve ticaret fazlası hedefiyle politika değişikliğine gitti.
  • Amaç, finansal istikrarı güçlendirmek ve yaşam standartlarını yükseltmek olarak açıklandı.

  Yeni küresel ticaret.

  • Trump yönetimi, ithalat ürünlerine %10’dan başlayan “karşılıklı” tarifeler getirdi.
  • ABD üretimini ülkeye geri taşımak istiyor; muafiyetler son derece sınırlı tutuldu.
  • Türkiye, bu politikalardan doğrudan etkilenmediğini duyurdu; ancak dolaylı etkiler hissediliyor.

  Avrupa ile ilişkiler.

  • Türkiye’nin dış ticaretinin %80’i serbest ticaret anlaşması yaptığı ülkelerle yapılıyor.
  • Türkiye’nin dış ticaretteki en büyük ortağı hâlâ Avrupa Birliği: ithalatın %31’i, ihracatın %41’i AB ile.
  • AB ile “Turnberry Anlaşması” sayesinde Türkiye, ABD tarifelerinde %15’lik orana tabi oldu.

  Ticaret açığı.

  • IMF verilerine göre 2000’lerde Türkiye’nin ticaret hacmi dünya ortalamasının üstündeydi, son yıllarda bu fark silindi.
  • Enerji ithalatı hâlâ cari açıkta belirleyici faktör.
  • Düşük ücret avantajı, yüksek enflasyon nedeniyle kaybedildi.
  • 2019 sonrası üretimde ithal girdilere bağımlılık yeniden arttı.

  Çin ve Asya ile gerilimli ticaret.

  • Türkiye’nin Çin’le ticaret açığı 2023’te 30 milyar doları geçti.
  • Çin menşeli elektrikli araçlara %40 gümrük vergisi kondu, her araç için 7.000 dolar taban fiyat getirildi.
  • Çin, Rusya, Hindistan ve Japonya’dan gelen çelik ürünlerine anti-damping vergileri uygulanmaya başlandı.
  • Türkiye’nin uyguladığı vergiler Dünya Ticaret Örgütü’nde şikâyetlere yol açtı.

  Orta vadeli program.

  • 2024–2025 Orta Vadeli Programı’nda büyümenin itici gücü olarak sermaye birikimi ve verimlilik öne çıkıyor.
  • 2025 için öngörülen %3,3’lük büyümenin 2 puanını toplam faktör verimliliği, 1,3 puanını sermaye artışı oluşturacak.
  • 2024 sonunda dış ticaretin büyümeye katkısı yeniden negatif.

  AB ile gümrük birliği güncellemesi gündemde.

  • 1995’ten bu yana yürürlükte olan Gümrük Birliği artık çağın gerisinde kaldı.
  • Malların sadece %38’i bu kapsama giriyor; tarım, hizmetler ve kamu ihaleleri dışarıda kalıyor.
  • 2024’te yüksek düzeyli diyaloglar yeniden başlatıldı, ama ilerleme hâlâ “adım adım” sürüyor.

  Üç stratejik güncelleme alanı.

  • Karbon ticareti: Türkiye 2026’da kendi sistemini başlatıyor; AB’nin karbon vergisinden muafiyet hedefleniyor.
  • Veri koruma: AB’nin “yeterlilik kararı” henüz alınmadı; mevzuat uyumu sürüyor.
  • Savunma ve güvenlik: Türkiye, 2025’te AB’nin savunma inovasyon fonuna erişim hakkı kazandı.

  Yeni ticaret yolları ve bölgesel projeler.

  • Türkiye, Orta Koridor ve Irak Kalkınma Yolu gibi ulaştırma projelerinde liderlik rolü üstleniyor.
  • Türkiye’nin IMEC (Hindistan-Ortadoğu-Avrupa Koridoru) projesinde yer almayışı Ankara’da rahatsızlık yarattı.
  • Suriye’nin yeniden inşasının Türk ekonomisine %0,6’lık ek büyüme getirebileceği öngörülüyor.

  Müteahhitlik ve hizmet ihracatı güçlü kaldı.

  • Türk inşaat firmaları, Çin’den sonra dünyadaki ikinci büyük güç konumunu koruyor.
  • İnşaat sektörü, hizmet ihracatına net katkı sağlıyor.
  • Türkiye, inşaat sektöründeki kullandığı girdilerin daha fazlası yerli üretimle karşılamayı hedefliyor.

  Yüksek teknoloji hamlesi.

  • HIT-30 Programı ile 30 milyar dolarlık yatırım teşviki açıklandı.
  • Yarı iletkenler, yeşil enerji, e-mobilite, uzay ve sağlık teknolojileri hedef sektörler arasında yer alıyor.
  • Türkiye’nin yüksek teknoloji ihracatının toplam ihracat içindeki payı sadece %3,6.
  • Çinli BYD’nin 1 milyar dolarlık yatırım kararı, Türkiye’nin yüksek teknolojide yaşadığı dönüşümde ilk örneklerinden biri.

  Savunma sanayi ve ABD ilişkileri.

  • Türk SİHA’ları küresel ilgi topluyor, ancak ABD yaptırımları sektörün önünde engel olmaya devam ediyor.
  • Türkiye, 2024’te FATF gri listesinden çıkarıldı; bu gelişme finansal güven algısını güçlendirdi.

  Ekonomik normalleşme ve reform arayışı

  • Raporda 2023 sonrası izlenen ortodoks politikaların cari dengeyi iyileştirmeye başladığı vurgulanıyor.
  • Enerji fiyatlarındaki düşüş de cari dengede olumlu etki ediyor.
  • 2024’ün ikinci çeyreğinde ilk kez dış ticaret, iç talebin önüne geçerek büyümeye katkı sağladı.

  Üretim tabanı.

  • Türk sanayicilerinin yalnızca %22’si üretimi yurda geri getirmeyi (reshoring) büyüme fırsatı olarak görüyor.
  • Yüksek faiz ve işgücü maliyetleri, yatırım iştahını törpülüyor.
  • İthal girdilere bağımlılık ve sermaye maliyeti, üretim dönüşümünü zorlaştırıyor.

  Kurumsal güven ve batı ile ilişkiler belirleyici.

  • Rapora göre, bu süreç ve devamında Türkiye’nin uzun vadeli başarısı, kurumsal istikrar ve öngörülebilir politika üretme kapasitesine bağlı.
  • AB ve ABD, hâlâ Türkiye’nin en büyük pazarları ve teknoloji kaynakları olmayı sürdürüyor.
  • Ankara, Çin’le ilişkilerini geliştirirken Batı ile dengeyi koruma stratejisini devam ediyor.